خلاصه نمی‌کنیم

در بعضی زبان‌ها راحت دم واژه‌های دراز را می‌چینند تا کوتاه شوند. عوض این که سوار امنی‌باس شوند سوار باس می‌شوند. به جای رفتن به جیمنازیوم که آدم را یاد هیتلر می‌اندازد می‌روند جیم، به جای لبراتوار در لب پژوهش می‌کنند و به جای داکتر یک نفر داک هست که سرپرست پروژه‌ی پژوهشیشان است.

ما اما خلاصه نمی‌کنیم. ما همیشه می‌رویم کتاب‌خونه یا کتاب‌خانه اما کسی کت نمی‌رود. هیچ کس سوار بوس نمی‌شود، همه سوار اتوبوس می‌شوند. کسی چلوک و چلوخ نمی‌خورد همه چلوکباب و چلوخورش را دوست دارند. این دراز نگه داشتن واژه‌ها هیچ کمکی هم به مدیریت کردن و تغییر دادن صرف و نحومان نمی‌کند. زبان سنگین سنگین سنگین‌تر می‌شود. و فرو فرو فروتر می‌رود. ما کلا فرهیختگی و عمق را دوست داریم.

پرده بگردان و بزن ساز نو

کاری هست که اسمش را گذاشته‌اند رمزگردانی (code switching) یا مطابق سلیقه‌ی من رمزگان‌گردانی. این کاری است که آدم‌هایی که دوزبانه (bilingual) یا چند زبانه (multilingual) (+)یا دوزبان‌گونه (diglossic) هستند(+) می‌توانند بکنند و می‌کنند، یعنی بی مشکل از یک زبان یا گونه‌ی زبانی به زبان یا گونه‌ی زبانی دیگر می‌روند.

آن‌ها که هم‌دانشگاهی‌ای داشته‌اند که زبان یا لهجه‌اش فارسی تهرانی نیست، این پدیده را در او دیده‌اند، در صحبت‌های دانشگاهی به فارسی تهرانی صحبت می‌کند و در صحبت تلفنی با اعضای خانواده‌اش با گونه/زبان خودش مثل مشهدی، اصفهانی، مازنی، عربی، کردی و ترکی.

حالا چرا آدم‌ها این کار را می‌کنند؟ دلیل‌های مختلفی برایش می‌آورند. یک عده می‌گویند آدم‌ها رمزگان‌گردانی می‌کنند تا نشان‌دار نباشند، دوست ندارند در جمع تابلو باشند و بنا بر این با هر جمعی به زبان یا گونه‌ی زبانی همان جمع صحبت می‌کنند.

بعضی هم می‌گویند اگر می‌خواهید ببینید انگیزه‌ی آدم‌ها چیست، ببینید پیام مضمر این رمزگان‌گردانی – یا در واقع عمل‌کردش – چیست.

بعضی هم می‌گویند آدم‌ها رمزگان‌گردانی می‌کنند تا برقراری ارتباط را تسهیل/تسریع/تعمیق کنند.

بعضی هم می‌گویند بعضی حرف‌ها را با یک زبان/زبان‌گونه راحت‌تر می‌شود گفت تا با یکی دیگر.

این کنار البته یک چیز دیگر هم هست که من به‌ش می‌گویم زبان کلافه (macaronic language) و دیگران ترجمه‌اش کرده‌اند تلمیع که طبیعتا به گمان من ترجمه‌ی خوبی نیست. تلمیع از یک سو شامل نوعی از زبان‌کلافگی است که آرایه‌ای ادبی باشد، نه تمام انواع آن و از سویی دیگر شامل نمونه‌های ادبی رمزگان‌گردانی هم می‌شود. مثلا «سل المصانع رکبا تهیم فی الفلواتی، تو قدر آب چه دانی که در کنار فراتی» از سعدی.

به هر حال، این‌جا دیگر آدم‌دو یا چندزبانه (یا دو یا چندزبان‌گونه) نه به یکی از دو یا چند زبان/زبان‌گونه که به ترکیبی از آن‌ها می‌گوید و می‌نویسد. نمونه‌ی ادبیش «چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری‌سرشت، شیوه‌ی جنات تجری تحتها الانهار داشت» و نمونه‌ی غیر ادبیش آنچه در صحبت متخصصان می‌بینیم که در میانه‌ی صحبتشان واژگان و عبارت‌های غیرمصطلح در فارسی را به کار می‌برند، مثل «امروز یک قضیه‌ی مهم درباره‌ی نان‌کامیوتتیو رینگ‌ها اثبات می‌کنیم» یا «آیا این که درباره‌ی خیار غبن فاحش اختلاف نظر چندانی نیست، باعث می‌شود از تنقیح محل نزاع صرف نظر کنیم؟» این البته تنها به متخصصان و واژگان و عبارات تخصصی محدود نمی‌شود، «تک کر» و «گیم می فایو» گفتن در گپ و گفت روزانه، یا خواندن جمله های دعایی بی‌سابقه در محاورات فارسی به زبان عربی مانند «یاتیک عقلی و یاتینی فضلک» نمونه‌هایی از این کار هستند.

انگیزه‌ی آدم‌ها از این کار چیست؟ وقتی به محتوای ذهن دیگران دست‌رسی نداریم تنها می‌توانیم حدس‌هایی بزنیم:

۱. خودنمایی

۲. ارعاب

۳. شوخی با کسانی که همین کار را جدی می‌کنند

۴. نوعی ورزش زبانی، ایجاد نشاط زبانی

۵. استفاده از ظرافت‌های در دست‌رس هر دو زبان

۶. وسواس در پرداختن به هر یک از مفاهیم

این میان البته توجه به این نکته بد نیست، که این کار معمولا یک جهت بیش ندارد. کم‌تر دیده یا شنیده‌ام که کسی در انگلیسی و عربی حرف زدن و نوشتنش از واژه‌های فارسی استفاده کند. ظاهرا زیرین و زبرین بودن دو زبان جهت زبان‌کلافگی را تعیین می‌کند.

عامه‌پسندنویسی و رنگ‌های زبان فارسی

همین روزها کسی در یک وبلاگ عامه‌خوان مطلبی نوشته بود درباره‌ی فرض ساپیر-ورف و ارتباطش با نام رنگ‌ها در زبان‌های مختلف. طبیعتا وقتی زبان‌شناس‌ها و زبان‌شناسی‌خوان‌ها چیزی ننویسند کسی پیدا می‌شود که با ترجمه‌ی چند پاراگراف مطلب و بدفهمیشان چنین مطلب آشفته‌ای بیافریند. یک جای مطلب صحبت از زبان پیراها شده بود و این مدعا که پیراها برای رنگ واژه ندارد و تنها دو واژه به معنای تاریک و روشن دارند و اگر - مثلا - بخواهند بگویند قرمز، می‌گویند «مثل خون».

تصور کنید کسی بگوید واژگان رنگی فارسی فقیر است چون برای brown و blue و orange واژه ندارد و می‌گوید مثل قهوه و مثل آب و مثل نارنج. به این مدعا نمی‌خندید؟

پیجین و کریول در چشم ما

وقتی - معمولا در شرایط تحولات سیاسی و نظامی - قوم یا کشوری به دیگری غلبه می‌کند، میان دو گروه برای فهم حرف‌های یک‌دیگر زبانی بر پایه‌ی یکی از دو زبان و با تاثیر شدید زبان دیگر پدید می‌آید. این زبان موقت را پیجین می‌نامند. پیجین‌ها خیلی سریع با تغییر شرایط از بین می‌روند.

اما اگر شرایط پایدار شد و دورانی رسید که گویشوران آن زبان پیجین، از نسل‌های بعدی بودند و آن زبان را به عنوان زبان مادری فراگرفتند، آن زبان را کریول می‌نامند.

معمولا در کلاس‌ها و متن‌های زبان‌شناسی اجتماعی مثال‌هایی که برای این دو می‌زنند به آفریقا و استعمار و زبان‌های سرخ‌پوستی و اقیانوسیه‌ای مربوط است. شاید سختمان است که بپذیریم فارسی انگلیسی آمیخته‌ی آبادان دهه‌ی ۵۰ نوعی پیجین بوده و فارسی امروزی که از ترکیب فارسی میانه و عربی پدید آمده نوعی کریول است.

ملاک واج‌شناختی در تفکیک مقوله‌ی نحوی

این که معلوم کنیم یک واژه یا یک زنجیره از واژه‌ها در جمله چه می‌کنند، اسم هستند یا صفت یا فعل یا قید یا... یعنی مقوله‌ی نحوی آن واژه یا گروه را معین کرده‌ایم.

«نادان» در نگاه صرفی صفت است، اما در جمله‌ی «نادان بیش از همه خود را می‌آزارد.» از مقوله‌ی نحوی اسم است، نه صفت. در حالی که در جمله‌ی «آدم نادان بیش از همه خود را می‌آزارد» از مقوله‌ی نحوی صفت است.

برای فهمیدن مقوله‌ی نحوی هر واژه باید از ملاک‌های مختلفی استفاده کنیم. یکی از این ملاک‌ها ملاک واج‌شناختی است. مردم به کسی که اهل کتک‌کاری است می‌گویند «بزن» مثلا می‌گویند «حامد آدمی است بزن» و در عین حال «بزن» را به عنوان فعل امر نیز می‌شناسند.  فرقش این است که در اولی تکیه را روی هجای دوم می‌گذارند و در دومی روی هجای اول. پس اگر تکیه در «بزن» و «بخور» و «برو» و «بساز» روی هجای اول باشد، مقوله‌ی نحوی فعل است و اگر روی هجای دوم باشد مقوله‌ی نحوی صفت است.

طبیعتا این ملاک در نوشتار قابل استفاده نیست. نوشتار همواره بازنمایی ناقصی از گفتار بوده است.

مامان

هیچ راهی - جز حدس زدن آغشته به بعضی شواهد - نداریم برای دانستن این که بچه‌ی تازه زبان‌گشوده وقتی می‌گوید «مامان» چیزی در ذهنش دارد و معنایی برای این صدا درآوردن متصور است یا فقط دارد با حنجره‌اش بازی جدیدی می‌کند، و از تشویق پدر و مادر می‌فهمد که خوب بازی کرده است، یا اگر طبق معمول، جواب درست چیزی شبیه «نه این و نه آن» و «کمی این و کمی آن» است، نسبت این و آن در جواب چند به چند است.

بصره، کوفه، ارسطو

در میان دانش‌مندان حوزه‌ی تمدن اسلامی دو نگاه درباره‌ی زبان وجود دارد، نگاه اول نگاه مکتب بصره یا بصریون است که تحت تاثیر دیدگاه‌های ارسطویی زبان را دستگاهی قانون‌مند و منطقی می‌دانند و نگاه دوم نگاه مکتب کوفه است که تنوع و بی‌قاعدگی را در زبان به رسمیت می‌شناسند.

سیبویه و باقی نویسندگان و متفکران مکتب بصره این بخت را داشتند که بسیاری از مردم ساکن در حیطه‌ی تمدن اسلامی غیر عرب‌زبان بودند و بیش از آن که به شرح و بسط تفاوت‌ها، لهجه‌ها و ریزه‌کاری‌های ادبی نیاز داشته باشند، به نظام زبانی‌ای قانون‌مند و قابل فراگیری برای ارتباط در گستره‌ی تمدن اسلامی نیاز داشتند.

شاید آنچه سرّ رشد غیر عرب‌زبانان (خصوصا ایرانیان) در این میان بوده، بیش از هوش سرشار و نبوغ بی‌نظیرشان، هم‌وضع بودن با دیگر مخاطبان زبان عربی بوده است.

لحظه‌ی دریافتن معنی؟

مغازه‌دارها با هم صحبت می‌کردند.

- پیک چی آورد؟

- دیجیتالیه رو.

- کدوم؟

- سی‌کیلوییه رو.

من درست همین‌جا فهمیدم که منظور ترازو است. دوستم حتی صحبت به این‌جا هم که رسید متوجه منظورشان نشد. شاید آدم تیزتری اگر بود از همان اول می‌فهمید. اما واقعا همین‌طور است؟ حالا این ماجرای سالیانی پیش. تصور کنید اردویی - مثلا اردوی مشهد - و یک عده نشسته‌اند و صحبت می‌کنند. یکی از در وارد می‌شود و می‌شنود:

- بعضی‌ها که می‌گفتند حتی از روی جوراب.

- از روی جوراب؟

و تازه وارد که گمان می‌کند لحظه‌ی دریافتن معنی همین لحظه بوده است وارد بحث می‌شود:

- بله. بعضی از فرقه‌ها از روی جوراب مسح می‌کشند.

- مسح؟ پشه رو می‌گفتیم ما. از روی جوراب هم نیش می‌زنه این‌جا.

واقعا لحظه‌ی دریافتن معنی وجود دارد؟

سوزنی که گیر می‌کند

گاه ذهنمان یاری نمی‌کند. دنبال باقی حرفمان می‌گردیم و پیدا نمی‌کنیم. دنبال بهانه یا پوششی برای آن چه در ذهنمان است می‌گردیم و پیدا نمی‌کنیم. در چنین وقت‌هایی بعضی از مردم یک کلمه را مدام در حرف‌هاشان تکرار می‌کنند بی این که معنی خاصی داشته باشد.

امروز حرف دو نفر را دزدیده گوش می‌دادم. یکی میان هر دو جمله‌ی دو کلمه‌ایش می‌گفت «خب؟»

بعضی البته کلمه‌های قلنبه‌تری دارند: «نحله»، «گفتمان»، «هژمونی». از من می‌شنوید خیلی وقت‌ها این کلمه‌ها جدی نیستند.

نظر و منظور

ما بارها از حوزه‌های مختلف زبان صحبت می‌کنیم. چیزی را در حوزه‌ی صرف می‌بینیم و چیزی را در حوزه‌ی نحو و چیز دیگری را در حوزه‌ی واج‌شناسی و باز چیزی دیگر را در حوزه‌ی معنی. حتی وقتی نظریه‌ی زبانی می‌دهیم ترتیب اعمال قواعد این حوزه‌ها را معلوم می‌کنیم.

اما آیا واقعا وقتی حرف می‌زنیم و می‌نویسیم همه‌ی این‌ها جداجدا و به ترتیب دارند عمل می‌کنند و آن قدر سریع هستند که ما حس نمی‌کنیم؟ یا اصلا ماجرا چیز دیگری است و ما سوی ترکستان می‌تازیم؟

فرمان اول‌آدم

برنامه‌ریزی زبانی، چه برای رسیدن به هدف‌های داخل زبانی (مثل حفظ یا اشاعه‌ی یک ساختار زبانی خاص) مفید است، چه برای رسیدن به هدف‌های بیرون زبانی. یکی از این هدف‌های بیرون زبانی تبعیض‌زدایی است. فرمان اول‌آدم قاعده‌ای تجویزی است که می‌گوید هر وقت از گروه خاصی از آدم‌ها حرف می‌زنید، پیش از عنوان خاصشان به آدم بودنشان اشاره کنید تا گفتمان به سمت تبعیض‌امیز بودن نرود.

مثلا: آدم‌های سیاه‌پوست، آدم‌های عرب‌زبان، آدم‌های روس‌تبار، آدم‌های مسیحی، آدم‌های معلول، آدم‌های فقیر، آدم‌های بی‌سواد، آدم‌های کارگر، آدم‌های جوان، آدم‌های پیر.

در بعضی زبان‌ها ریشه‌ی بعضی از این تفکیک‌ها آن قدر عمیق است که ذهن گویشور نسبت به این قاعده عکس‌العمل شدید نشان می‌دهد و حاصل اعمال آن را خطا یا دست کم شدیدا نشان‌دار می‌بیند. مثلا در فارسی شنیده‌اید که بگویند «آدم‌های زن»، «آدم‌های مرد»؟

متولد ۳۲۲

ابن جنی، نحوی عرب‌زبان متولد ۳۲۲ ه‍ ق در تعریف زبان نوشته است:

زبان آواهایی است که هر جامعه‌ای با آن منظور خود را می‌رساند.

نزدیک ۱۱۰۰ سال از نوشتن این جمله گذشته و هنوز بسیاری از مدعیان، به دو خصلت آوایی بودن و اجتماعی بودن زبان توجه نمی‌کنند.

این نابغه حتی در خطاهایش نیز تحسین‌برانگیز است. او در کتابش الخصائص نظریه‌ای را طرح کرد که بعدها به اشتقاق اکبر معروف شد. مطابق این نظریه شش جای‌گشت مختلف یک ریشه‌ی ثلاثی همه به معنای واحدی مربوط بودند. مثلا:

ق و ل - ق ل و - ل ق و - ل و ق - و ق ل - و ل ق

اگر معناداری آواها نظریه‌ای درست می‌بود، این نظریه‌ی ابن جنی می‌توانست بنیان محکمی داشته باشد.

آوازهای صنفی، کدهای فراموش‌شده

اگر خودتان هم ندیده باشید، بزرگ‌ترهایتان یادشان هست، دوره‌گردها آوازهای صنفی داشتند. زالزالک‌فروش آوازی می‌خواند، پنبه‌زن آواز دیگری. ام‌روز اما خبری از این آوازها نیست.

پیش‌تر که بلندگو در کار نبود و شما از فریادهای داخل کوچه تنها واکه‌ها را می‌شنیدید و بسیاری از هم‌خوان‌ها برایتان نامفهوم بود، آن آهنگ که از شنیدن واکه‌ها تشخیصش می‌دادید، به کار می‌آمد. در واقع کالا یا خدمت مورد نظر با همان آهنگ رمز(کد»گذاری شده بود.

حالا بلندگو هست، صداها نخراشیده و واضح تا عمق خانه‌تان می‌رسد، دیگر نیازی به آن سیستم کدگذاری نیست.

ترکیب مرده‌شو برده

این سه قاعده را کم و بیش می‌شناسیم:

۱. برای برجسته کردن عنصری در جمله آن را مبتدا می‌کنیم. این ممکن است به دلیل محبت، احترام یا تاکید بر اهمیت این عنصر باشد. مثلا:

«پسرش را برایش کتاب خرید» که شکل قبلیش بوده «برای پسرش کتاب خرید».

۲. برای رسمی‌تر نوشتن ضمایر متصل را جدا می‌کنیم. مثلا «دکتر او را معاینه کرد» که شکل قبلیش بوده «دکتر معاینه‌اش کرد».

۳. برای ادبی نوشتن عنصر تکراری را با عنصری هم معنیش جای‌گزین می‌کنیم. مثلا «کارش را که به انجام رساند، در فرصت باقی‌مانده از منارجنبان دیدن کرد» که شکل قبلیش بوده «کارش را که کرد، در فرصت باقی‌مانده از منارجنبان دیدن کرد».

حالا این سه قاعده را بر این جمله اعمال می‌کنیم: این کار در شأنتان نیست.

۱. این کار در شأنتان نیست.

۲. شما این کار در شانتان نیست.

۳. شما این کار در شان شما نیست.

۴. جناب عالی این کار در شأن شما نیست.

که جمله‌ی آخر هیچ به گوش خوش نمی‌آید، یا به تعبیر فنی‌تر، جمله‌ای است نشان‌دار.

یعنی هر قاعده‌ای، هر چند مجاز یا حتی الزامی، ممکن است متن را تا حدی از دستور هسته دور کرده به دستور حاشیه نزدیک کند.

سوراخ دش‌واژه‌ای

فارسی‌زبانان وقتی واکه‌ی /a/ را بعد از هم‌خوان /k/ تلفظ کنند، هم‌خوان را دمیده تلفظ می‌کنند: /k^ha/. این ربطی به این ندارد که آنچه تلفظ می‌کنند جزئی از یک ساختار دستوری باشد یا غیر دستوری، معنادار باشد یا نه، و هر چیزی از این دست. مثلا:

۱. کارم داشتم.

۲. زیاد نمی‌توانی بخوری؟ کام بخور.

۳. کاکاشاپاکاکانتانیکا.

۴. کاش می‌دانستی.

این تنها محدود به همین دو آوا و همین زبان نیست. قاعده‌های واجی هر زبان، مستقل از دستور و معنا بر روی آواها عمل می‌کنند.

تنها استثنایی که می‌توان نام برد، بعضی دش‌واژه(taboo)ها هستند که به اقتضای دش‌واژه بودن جور دیگر تلفظشان می‌کنند.

وابستگی معنی به زمینه

یک نظریه‌ی معنی‌شناختی در تصویر آرمانی‌ای که کتز و فودور می‌دهند باید بتواند تمامی معناهای ممکن هر جمله را بدون توجه به اطلاعات دائرة‌المعارفی ما و نیز اجزای پیشین و پسین متن به ما بدهد.

احتمالا ایده‌ی همیشگی و ساده‌دلانه‌ی «دانستن معنی هر جزء و یافتن معنی کل» اولین ایده‌ای است که به ذهن آدم‌ها می‌رسد. اما چه طور می‌توان معنی هر جزء را مستقل از معنی دیگر اجزا و مستقل از ارتباط میان اجزا دانست؟

مثلا اگر موصوف موی آدمی باشد، احتمالا طول ۴۵ سانتیمتر را می‌توان با صفت بلند توصیف کرد، اما اگر موصوف ساختمان باشد، ۴۵۰ سانتیمتر نیز بلند محسوب نمی‌شود.

الف بعدش ب بعدش ج

یکی از مهم‌ترین ماجراهای مواجهه‌ی ما با زبان این است که ذهن خطی نیست، اما زبان خطی است. برای این که محصولات ذهن را به شکل محصولات زبانی بسته‌بندی کنیم، باید نظمی خطی به آن‌ها بدهیم.  وقتی نمی‌توانیم این نظم را بیابیم و مثل گربه در کلاف بزرگ و سر در گم جمله‌ی نیمه‌تمامان گیر می‌کنیم و نمی‌توانیم ادامه‌اش بدهیم، بهانه می‌آوریم که «کلمه‌اش را پیدا نمی‌کنم»، اما در بیش‌تر مواقع ماجرا نه یافتن واژه‌ی گم‌شده، که اصلاح صرف و - دقیق‌تر اگر بگوییم - ترتیب خطی واژه‌ها است.